Ordzawienie owoców powstaje wtedy, gdy delikatna skórka zostaje uszkodzona w okresie intensywnego wzrostu, a roślina zabezpiecza powstałe mikropęknięcia warstwą korkową widoczną później jako szorstka, brunatna powierzchnia. Największe znaczenie mają warunki panujące krótko po kwitnieniu, zwłaszcza wysoka wilgotność, długotrwałe zwilżenie owoców, niska temperatura, przymrozki oraz niektóre zabiegi wykonywane w okresie szczególnej wrażliwości skórki. Jeżeli chcecie ograniczyć ordzawienie, musicie patrzeć nie tylko na pogodę, lecz także na odmianę, fazę rozwoju owocu i sposób prowadzenia ochrony oraz nawożenia.
Dlaczego uszkodzenie młodej skórki prowadzi do powstawania ordzawienia na owocach?
Ordzawienie jabłka nie jest nalotem, który pojawia się na gotowym owocu. To bliznowata reakcja skórki na uszkodzenie powstałe znacznie wcześniej, często wtedy, gdy zawiązek miał zaledwie kilka lub kilkanaście milimetrów średnicy. Jeśli powierzchnia młodego owocu zostanie uszkodzona, drzewo próbuje odtworzyć barierę chroniącą tkanki przed utratą wody i czynnikami zewnętrznymi.
Młoda skórka składa się z epidermy pokrytej kutykulą. W czasie intensywnego wzrostu musi ona powiększać swoją powierzchnię razem z owocem. Jeżeli komórki epidermy lub kutykula zostaną uszkodzone, w miejscu rany może rozpocząć się korkowacenie tkanek, czyli tworzenie komórek o ścianach wysyconych suberyną. To właśnie ta zastępcza warstwa nadaje później skórce charakterystyczną brązową, szorstką powierzchnię.
Ciekawy jest moment powstania uszkodzenia. Niewielka zmiana na kilkumilimetrowym zawiązku może wraz ze wzrostem jabłka zostać rozciągnięta na znacznie większą powierzchnię. Dlatego wygląd dojrzałego owocu nie zawsze pokazuje rzeczywistą wielkość pierwotnego urazu. Rozległe ordzawienie jabłek może być śladem stosunkowo niewielkiego uszkodzenia z pierwszych tygodni ich rozwoju.
Nie każde ordzawienie jest jednak wadą wynikającą z błędu w prowadzeniu sadu. Podatność jest silnie związana z odmianą, a u niektórych jabłek ordzawiona skórka stanowi wręcz typową cechę odmianową. Dlatego przy diagnozie powinieneś rozdzielić naturalne ordzawienie odmianowe od ordzawienia wywołanego warunkami pogodowymi lub zabiegami.
Kiedy owoce są najbardziej podatne na ordzawienie i dlaczego okres po kwitnieniu ma tak duże znaczenie?
Największą ostrożność powinieneś zachować w pierwszych tygodniach po kwitnieniu jabłoni. Młody zawiązek szybko zwiększa wtedy powierzchnię, a jego kutykula jest jeszcze cienka i podatna na uszkodzenia. Wraz z rozwojem owocu warstwa ochronna staje się bardziej odporna, dlatego podobny czynnik działający później może nie pozostawić tak wyraźnego śladu.
W tym okresie skórka znajduje się pod dużym napięciem wynikającym ze wzrostu. Tworzenie nowych komórek epidermy i odkładanie składników kutykuli muszą nadążać za powiększaniem powierzchni zawiązka. Jeżeli pojawią się mikropęknięcia kutykuli, zwiększa się prawdopodobieństwo uruchomienia procesu korkowacenia.
W sadzie szczególnie uważnie obserwuj okres od kwitnienia przez kolejne kilka tygodni. Na ryzyko wpływają wtedy jednocześnie:
- tempo wzrostu młodych zawiązków,
- podatność konkretnej odmiany,
- temperatura i długość zwilżenia owoców,
- przymrozki i inne uszkodzenia powierzchni,
- zastosowane środki ochrony oraz ich mieszaniny.
Znaczenie ma nawet położenie owocu w koronie. Warunki wysychania skórki, temperatura i czas utrzymywania się wilgoci nie są identyczne w całym drzewie. Dlatego ordzawienie może mieć nierównomierne nasilenie mimo wykonania tego samego programu ochrony na całej kwaterze.
Czy wilgoć, chłód i przymrozki zwiększają ryzyko ordzawienia skórki?
Długotrwałe zwilżenie młodych zawiązków może sprzyjać powstawaniu ordzawienia jabłek, szczególnie jeśli występuje podczas ich najbardziej wrażliwej fazy. Problemem nie jest po prostu pojedyncza kropla deszczu. Liczy się długość utrzymywania wilgoci na skórce oraz towarzysząca jej temperatura.
Chłodna, deszczowa pogoda może przedłużać wysychanie owoców. Powtarzające się zwilżanie wpływa na właściwości młodej kutykuli i może zwiększać jej podatność na powstawanie mikrouszkodzeń. Jeśli taka pogoda utrzymuje się przez kilka dni tuż po kwitnieniu, ryzyko jest większe niż po podobnych opadach występujących na znacznie późniejszym etapie wzrostu jabłek.
Przymrozek może pozostawić na owocu charakterystyczne ordzawienia, ale mechanizm jest inny. Niska temperatura uszkadza młode komórki skórki, a w czasie dalszego wzrostu miejsca te korkowacieją. Jednym z dobrze znanych efektów jest pierścieniowate ordzawienie, nazywane niekiedy obrączką mrozową, widoczne później wokół części owocu.
Przy ocenie przyczyny wygląd zmian może dać ci dodatkowe wskazówki. Rozległe, nieregularne ordzawienie może mieć inne pochodzenie niż charakterystyczne pierścienie lub zmiany występujące tylko po jednej stronie owocu. Termin pojawienia się czynnika uszkadzającego oraz rozmieszczenie ordzawień w koronie często mówią więcej niż sam wygląd jabłka podczas zbioru.
Które zabiegi ochrony i nawożenia mogą nasilać ordzawienie owoców?
Młode zawiązki są najbardziej wrażliwe dokładnie w okresie, w którym sad wymaga intensywnej ochrony. Dlatego część problemów może mieć charakter fitotoksyczny, czyli wynikać z niekorzystnej reakcji skórki na zastosowany preparat, jego dawkę, mieszaninę albo warunki panujące podczas zabiegu.
Ryzyko nie zależy wyłącznie od nazwy środka. Ten sam produkt może zostać dobrze tolerowany w jednych warunkach, a w innych zwiększyć uszkodzenia skórki. Znaczenie mają odmiana, faza rozwoju zawiązków, temperatura, wilgotność, stężenie cieczy i łączenie kilku preparatów. Dlatego etykiety środków oraz aktualne zalecenia dla konkretnej odmiany powinny mieć pierwszeństwo przed uniwersalnymi recepturami.
W okresie dużej podatności zawiązków ostrożności mogą wymagać między innymi:
- niektóre preparaty miedziowe, zwłaszcza przy zastosowaniu w nieodpowiedniej fazie lub warunkach,
- określone formulacje siarki i innych środków mogących działać fitotoksycznie w niesprzyjających warunkach,
- oleje i adiuwanty zmieniające zwilżenie oraz penetrację powierzchni,
- skoncentrowane nawozy dolistne i sole mineralne,
- wieloskładnikowe mieszaniny zbiornikowe, których bezpieczeństwo dla młodych owoców nie zostało potwierdzone.
Przy nawożeniu dolistnym problemem może być wysokie stężenie soli na delikatnej powierzchni zawiązka. Ryzyko wzrasta, jeśli ciecz wysycha wolno lub jeśli zastosujesz zbyt wysokie stężenie. Nie oznacza to, że nawożenie dolistne automatycznie powoduje ordzawienie. O reakcji skórki decydują dawka, formulacja, faza rozwoju i warunki wykonania zabiegu.
Jeśli po sezonie zauważysz nietypowe ordzawienie, warto odtworzyć historię kwatery z pierwszych tygodni po kwitnieniu: temperatury minimalne, opady i okresy zwilżenia oraz wszystkie wykonane opryski wraz z mieszaninami. Zestawienie tych informacji z odmianami rosnącymi obok siebie pozwala często znaleźć przyczynę. Gdy silnie ordzawiona jest jedna podatna odmiana, a sąsiednia pozostaje niemal gładka, wskazuje to na udział genetycznej podatności skórki. Jeśli natomiast zmiany pojawiają się nagle po konkretnym zabiegu i mają podobny układ w całej opryskanej części kwatery, warto w pierwszej kolejności przeanalizować możliwą fitotoksyczność.
